PROGRAM "OBYWATELE I SAMORZĄD LOKALNY"

OMÓWIENIE WYBRANYCH PROGRAMÓW GRANTOWYCH
DOTYCZĄCYCH WSPÓŁPRACY POMIĘDZY ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI I SAMORZĄDEM LOKALNYM

"Obywatele i Samorząd Lokalny" to program Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności (PAFW) realizowany przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej (FRDL). Program zakłada dotowanie projektów, których celem jest nawiązywanie lub rozwijanie współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi i samorządem lokalnym w małych miastach i wsiach.
Na potrzeby programu, na podstawie ogólnodostępnych informacji, FRDL przygotowała zestawienie wybranych dotychczasowych programów pomocowych realizowanych przez różne organizacje i instytucje w zakresie nawiązywania i rozwoju współpracy pomiędzy samorządem lokalnym i organizacjami pozarządowymi.

Materiał ten został pogrupowany w następujący sposób:

1. Zakres informacji
2. Dostępność informacji
3. Dane o programach i projektach
4. Wnioski
5. Wykaz programów
6. Wykaz publikacji dotyczących współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym
7. Wykaz instytucji szkolących i doradczych w zakresie współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym
8. Przykłady modeli współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym

Ze względu na przyjętą metodologię niniejsze omówienie ma charakter otwarty. Wszelkie uwagi i informacje mogące je uzupełnić prosimy kierować do koordynatora programu "Obywatele i Samorząd Lokalny" - p. Małgorzaty Makowskiej, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej, ul. Hauke Bosaka 11, 01-540 Warszawa, tel. (22) 869 92 00, e-mail: gosia.makowska@frdl.org.pl.

1. ZAKRES INFORMACJI

W niniejszym omówieniu znalazły się wybrane dotychczasowe programy grantowe, których jednym z celów było nawiązywanie lub rozwijanie współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a samorządem lokalnym. Informacje o programach FRDL pozyskiwała ze źródeł ogólnodostępnych, takich jak strony internetowe i publikacje. Rezultatem jest materiał zawierający ogólny opis tych programów i ich efekty, a także lista organizacji, które mogą udzielić porad w tym zakresie oraz zestawienie publikacji i przykładowych modeli współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a samorządem lokalnym.


2. DOSTĘPNOŚĆ INFORMACJI

Informacja o opisanych poniżej programach była w większości przypadków trudno dostępna, wśród prowadzących je organizacji i instytucji nie było jednolitej praktyki w zakresie udostępniania danych o programie, jego realizacji i wynikach. Tylko część programów miała opracowane, oprócz opisu realizacji i rozdanych grantów, ogólne podsumowanie z wnioskami i zakresem realizacji dotowanych projektów. Zwykle opisy ograniczały się do zamieszczenia tytułów projektów, co nie zawsze odzwierciedlało charakter podjętych działań. Raporty i opisy były albo drukowane i wydawane w oddzielnych publikacjach, albo umieszczane na stronach internetowych, rzadziej i drukowane i dostępne w Internecie.

Dla zainteresowanych, w punkcie 5, w tabeli Wykaz programów zamieszczono dane organizacji, które udostępniają publikacje w ww. zakresie oraz adresy stron internetowych, na których znajdują się raporty z przeprowadzonych działań.


3. DANE O PROGRAMACH I PROJEKTACH

Na potrzeby niniejszego opracowania - na podstawie wiedzy FRDL pogłębionej o konsultacje w środowisku organizacji pozarządowych - wybrano 9 programów grantowych prowadzonych na terenie Polski przez instytucje polskie i zagraniczne. Po zapoznaniu się z dostępnymi informacjami przebadano programy, w których choć jeden projekt dotyczył kwestii współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym.
W ramach 9 programów w sumie 70 projektów dotyczyło nawiązywania i rozwoju współpracy pomiędzy samorządem a organizacjami pozarządowymi, w tym prawie połowa (30) projektów zrealizowana została w ramach 2 programów skierowanych do gmin; pozostałe 7 programów skierowane było głównie do organizacji pozarządowych.

Program Partnerstwa Lokalnego

W ramach Projektu Sieci Demokratycznej finansowanego przez USAID i realizowanego m.in. przez Academy of Educational Development, w 1997 r. uruchomiono Program Partnerstwa Lokalnego. Jego celem było propagowanie wiedzy na temat zasad, mechanizmów i procedur współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym oraz wdrażanie programów współpracy.

W ramach programu 15 gmin otrzymało wsparcie w postaci pomocy konsultantów, możliwości uczestniczenia w szkoleniach i wizytach studyjnych oraz nieodpłatnego dostępu do publikacji i innych źródeł informacji Projektu Sieci Demokratycznej oraz organizacji i instytucji z nim współpracujących. Zakres projektów obejmował działania od tworzenia koalicji lokalnych organizacji, mających na celu wypracowywanie wspólnych postulatów pod adresem samorządu, po wdrażanie procedur współpracy i upowszechnianie związanych z tym doświadczeń.

Program był realizowany w:
- 3 gminach do 20 tys. mieszkańców
- 2 gminach do 50 tys. mieszkańców
- 3 gminach do 100 tys. mieszkańców
- 7 gminach powyżej 100 tys. mieszkańców

Według raportu końcowego w 10 gminach udało się wprowadzić program współpracy.

Program Inicjatyw Lokalnych

Założeniem Programu Inicjatyw Lokalnych realizowanego w latach 1993-1996 przez Fundusz Współpracy było stworzenie i wdrożenie najlepszych strategii rozwoju lokalnego. Głównym założeniem programu był rozwój lokalny poprzez współpracę administracji publicznej, biznesu i organizacji pozarządowych. W ramach programu 15 gmin miało otrzymać, podobnie jak w wyżej opisanym programie, wsparcie konsultantów i mediatorów oraz dostęp do informacji w celu stworzenia tzw. komitetów lokalnych, skupiających reprezentantów wszystkich trzech sektorów.

Program był realizowany w:
- 7 gminach do 20 tys. mieszkańców
- 6 gminach do 50 tys. mieszkańców
- 2 gminach do 100 tys. mieszkańców

W wyniku realizacji programu komitety lokalne zaczęły działać we wszystkich 15 pierwotnie wybranych gminach, mimo że tylko 9 z nich otrzymało na ten cel dofinansowanie.

Program Partnerstwa dla Samorządu Terytorialnego

W ramach Programu Partnerstwa dla Samorządu Terytorialnego 1998-2001 (Local Government Partnership Program - LGPP) finansowanego przez USAID, wybrano gminy partnerskie w celu rozwoju i wspierania samorządów w zakresie szeroko pojętego zarządzania gminą.
Jedną z 8 grup projektów realizowanych przez LGPP była Partycypacja społeczna, a w jej ramach współpraca trzech sektorów. W sumie na 120 projektów zrealizowanych do końca 2000 roku - 3 z nich dotyczyły współpracy samorządów lokalnych z organizacjami pozarządowymi. Oprócz tego przeprowadzono konkurs grantowy, w ramach którego zostało dofinansowanych 6 projektów dotyczących rozwoju współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a samorządami. Ponadto 15 gmin partnerskich LGPP otrzymało wsparcie w postaci konsultacji, spotkań i szkoleń.

Głównym celem projektów realizowanych w gminach było tworzenie skutecznych metod współpracy gminy z organizacjami pozarządowymi, środowiskami biznesu, lokalnymi mediami i społecznością lokalną. W opisie projektów organizacji pozarządowych pojawiały się m.in. następujące zagadnienia: tworzenie i realizacja procedur współpracy gminy z organizacjami, udostępnianie informacji o programach współpracy samorządu z organizacjami, wypracowanie mechanizmów współpracy poprzez uchwalenie lokalnego prawa, trójstronna współpraca samorządu, przedsiębiorców i organizacji na rzecz społeczności lokalnych, propagowanie modelowych rozwiązań współpracy oraz analiza prawnych aspektów współpracy samorządów i organizacji. Wysokość dotacji wynosiła od 50.000 do 200.000 PLN, przy czym były to kwoty przeznaczone na realizację całego projektu, a rozwój współpracy był zwykle tylko jego częścią.

Projekty były realizowane głównie w gminach do 50 tys. mieszkańców.

Dialog Społeczny

Celem programu Dialog Społeczny, finansowanego z funduszy Phare i realizowanego w latach 1992-1997 przez Fundusz Współpracy, było wzmocnienie organizacji pozarządowych i rozwój społeczeństwa obywatelskiego. W ramach programu udzielano różnych konsultacji, organizowano szkolenia, wspierano współpracę między organizacjami oraz przeprowadzono konkurs grantowy. Na 544 granty przyznane projektom, 2 dotyczyły współpracy organizacji pozarządowych z samorządem. Średni koszt dotacji wynosił 12.250 PLN. Projekty te miały m.in. na celu promowanie współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a administracją lokalną, głównie poprzez rozpowszechnianie informacji oraz tworzenie warunków do wspólnych działań.

Oba projekty były realizowane w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców.

Phare Demokracja

Głównym celem programu Phare Demokracja realizowanego przez Fundusz Współpracy było wspieranie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i promowanie zasad państwa demokratycznego. W ramach konkursu na Małe Dotacje w latach 1996 - 1997 przyznano 5 grantów na rzecz budowania współpracy samorządów z organizacjami pozarządowymi; średnia wysokość dotacji wyniosła 30.000 PLN.

Cele projektów obejmowały m.in. wypracowywanie procedur współpracy, szkolenia dla reprezentantów samorządu w zakresie teorii, podstaw prawnych i praktyki współpracy z organizacjami.

Wszystkie projekty pochodziły z miast powyżej 100 tys. mieszkańców.

Działajmy Wspólnie

W ramach Programu Organizacji Pozarządowych finansowanego przez Fundację im. Stefana Batorego od 1999 realizowany jest w corocznych edycjach konkurs grantowy Działajmy Wspólnie, w ramach którego dotowane są projekty współpracy pomiędzy organizacjami.
W okresie 1999 - 2001 wiele dotychczasowych projektów dotyczyło budowania koalicji organizacji pozarządowych na rzecz wspólnego występowania w rozmowach z samorządem i instytucjami państwowymi, z czego 7 skupiało się na tworzeniu współpracy organizacji z samorządem; dotacje wynosiły od 8.000 do 15.000 PLN. Projekty dotyczyły wypracowywania zasad i form stałej współpracy z samorządem, biznesem, mediami, itp., głównie poprzez szkolenia i konsultacje.

Projekty były realizowane w:
- 2 gminach do 20 tys. mieszkańców,
- 2 gminach do 50 tys. mieszkańców,
- 1 gminie do 100 tys. mieszkańców,
- 2 gminach powyżej 100 tys. mieszkańców.

Rozwój i Szkolenia Samorządów w Polsce

W ramach Programu Rozwój i Szkolenia Samorządów w Polsce w latach 1995 - 1999, FRDL realizowała Konkurs na Innowacje Lokalne w Gminach. Jednym z celów grantów było rozwijanie modeli korzystnej współpracy pomiędzy gminami a organizacjami pozarządowymi.
W ramach programu przyznano 1 grant dla samorządu i 2 granty dla organizacji pozarządowych, które wystąpiły z projektami rozwoju współpracy wzajemnej; dotacje wynosiły od 20.000 do 40.000 PLN.

Celem projektów było stworzenie programu współpracy opartego na badaniach dotychczasowego stanu współpracy i propagowanie modelowych rozwiązań w tym zakresie.

Projekty były realizowane w 1 mieście do 100 tys. mieszkańców i 2 miastach powyżej 100 tys. mieszkańców.

Działaj Lokalnie

W ramach Działaj Lokalnie Programu Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności, realizowanego przez Akademię Rozwoju Filantropii w Polsce, w latach 2000-2001 przeprowadzono konkurs grantowy na inicjatywy grup obywatelskich na rzecz rozwiązywania problemów lokalnych. Jeden z 69 projektów dotyczył nawiązania współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym; dotacja wyniosła 14.600 PLN.

Efektem realizacji projektu było wydanie i promocja wśród przedstawicieli samorządu informatora o działalności lokalnych organizacji pozarządowych w różnych dziedzinach życia społecznego oraz opracowanie i przedstawienie władzom samorządowym propozycji zmian w prawie lokalnym, które mogłyby się przyczynić do nawiązania i rozwoju współpracy obu sektorów.

Program dotyczył gminy liczącej 23.000 mieszkańców.

Program Małych Grantów Ambasady USA

W ramach Programu Małych Grantów Ambasady USA dotowano projekty sprzyjające budowie demokracji.
Jeden z grantów przyznanych w 2002 r. w części dotyczył współpracy organizacji pozarządowych z samorządem; dotacja wyniosła 40.000 PLN.

Projekt był realizowany przez organizacje pochodzącą z miasta powyżej 100 tys. mieszkańców i dotyczył 3 gmin do 20 tys. mieszkańców.

4. WNIOSKI

OGÓLNE

Spośród 9 opisanych programów tylko jeden - Program Partnerstwa Lokalnego - był w całości poświęcony rozwijaniu i nawiązywaniu współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a samorządem; pozostałe programy realizowały równolegle wiele różnych celów. Łącznie wsparciem w ww. zakresie zostało objętych ok. 40 gmin.

W przypadku większej części omówionych programów - w ocenie FRDL - brakuje ogólnodostępnych raportów opisujących rezultaty dotowanych projektów. Dostępne są głównie takie dane jak: wielkość gmin, wysokość dotacji czy tytuł projektu, a w mniejszym stopniu informacje o efektywności wspieranych działań i o trwałości ich rezultatów po ustaniu wsparcia ze strony danego programu.
Trudności w dotarciu do źródeł lub brak informacji dotyczących rezultatów, nie muszą oznaczać, że opisywane powyżej projekty były nieefektywne. Niemniej jednak taka sytuacja nie ułatwia dokonywania porównań poszczególnych programów i w małym stopniu przyczynia się do upowszechniania rozwiązań, które się sprawdziły czy też dzielenia się doświadczeniami, których nie warto powielać.

WIELKOŚĆ GMIN

Analizując wielkość gmin, w których realizowano wszystkie omawiane projekty, w równym stopniu wspierane były tereny małe, do 20 tys. mieszkańców, jak i duże - powyżej 100 tys. mieszkańców. Jednak gdy weźmie się pod uwagę tylko projekty realizowane przez organizacje pozarządowe, były one głównie kierowane do dużych miast, a w mniejszym stopniu do gmin poniżej 20 tys. mieszkańców. W programach kierowanych do samorządów zwracano bowiem uwagę na równy dostęp gmin różnej wielkości, a w programach kierowanych do organizacji pozarządowych, w otwartych konkursach zwyciężały głównie wnioski organizacji z dużych i wielkich miast.

WYSOKOŚĆ DOTACJI

Dotacje przyznawane w ramach opisywanych 9 programów mieściły się w bardzo szerokim przedziale od 8.000 PLN do 200.000 PLN. Średnia wysokość dotacji wynosiła 15.000 - 25.000 PLN; warto jednak przy tym pamiętać, że środki przeznaczone na nawiązywanie i rozwój współpracy organizacji z samorządem lokalnym w większości przypadków stanowiły jedynie część budżetu przeznaczonego na szerzej zakrojony projekt.

REZULTATY

Rezultaty projektów dotowanych w ramach opisywanych 9 programów były elementem, któremu w opisach poświęcono najmniej uwagi. Niemniej jednak, w punkcie 6. udało się zebrać Wykaz publikacji dotyczących współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym, a m.in. w zbiorze artykułów P.Frączak, Trzeci sektor w III Rzeczypospolitej znajduje się krótkie podsumowanie efektów wybranych projektów dotyczących nawiązywania współpracy. Z kolei w punkcie 8. Przykłady modeli współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym zawartych jest kilka opisów praktycznych rozwiązań zastosowanych w tym zakresie.

WNIOSKI KOŃCOWE

Podsumowując powyższe informacje trzeba stwierdzić, że mimo wagi problemu współpracy organizacji pozarządowych z samorządem lokalnym, w ubiegłych latach funkcjonowało tylko kilka programów, mających na celu wspieranie jego rozwiązywania. Podejmowane działania objęły łącznie jedynie 40 gmin, co stanowi niecałe 2% ogółu gmin w Polsce. Aktualnie - poza działaniami zainicjowanymi przez PAFW we współpracy z FRDL - nie funkcjonują inne programy grantowe wspierające podejmowanie działań w tym zakresie. Brakuje również rzetelnej informacji o trwałych rezultatach dotychczasowych projektów i - poza internetowym serwisem www.wspolpraca.ngo.pl poświęconym tym zagadnieniom w portalu Towarzystwa Wzajemnej Informacji - nie działają inne aktywne platformy wymiany doświadczeń z udziałem organizacji pozarządowych jak i samorządu lokalnego.

Ponadto, warto zauważyć, że w szczególności trwałość efektów podejmowanych działań po ustaniu wsparcia ze strony programu może być zagrożona. W części przypadków wraz ze zmianą władzy samorządowej, która uczestniczyła w danym projekcie, następuje zmiana zasad współpracy - najczęściej na gorsze (miało to miejsce np. w Bielsku-Białej, gdzie zapoczątkowano współpracę w ramach Programu Partnerstwa Lokalnego). Nie znaczy to oczywiście, że taką sytuację należy uznać za regułę i w związku z tym zaniechać prób wprowadzenia zasad współpracy pomiędzy organizacjami a samorządem lokalnym.

Dane dotyczące dotychczasowych programów grantowych w zakresie wspierania współpracy pomiędzy samorządem lokalnym a organizacjami pozarządowymi wydają się wskazywać następujące rekomendacje dla przyszłych działań o charakterze grantodawczym w tym zakresie:

- warto wspierać środowiska mniejszych gmin - do 50 tys. mieszkańców, m.in. ze względu na fakt, iż dotychczas otrzymały one mniejsze wsparcie,
- realizacja projektów powinna być monitorowana i poddana ewaluacji - w miarę możliwości zewnętrznej, a wyniki tej oceny warto prezentować w formie publikacji i raportów dostępnych w Internecie,
- inicjowanie projektów w tym zakresie warto poprzedzić zapoznaniem się z dotychczasowymi doświadczeniami innych organizacji i samorządów, zarówno jeśli chodzi o modele udane, jak i popełnione błędy czy przeszkody natury obiektywnej,
- w celu zwiększenia szansy na trwałość efektów poszczególnych projektów, warto aby ich autorzy wskazywali na realne szanse zaangażowania władz lokalnych i przewidywali wiarygodne wdrożenie opracowanych rozwiązań i dalsze ich finansowanie przy udziale środków lokalnych.

5. WYKAZ PROGRAMÓW

Poniżej zamieszczone są dane do pozostałych organizacji i instytucji związanych z realizowanymi programami i wymienionych w opracowaniu:

7. WYKAZ INSTYTUCJI SZKOLĄCYCH I DORADCZYCH W ZAKRESIE WSPÓŁPRACY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH Z SAMORZĄDEM LOKALNYM

W poniższej tabeli zamieszczone są - pogrupowane według województw - firmy i organizacje pozarządowe, które w różny sposób uczestniczyły w opisywanych programach, a w szczególności:
- Prowadzą szkolenia z zasad i metod współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a samorządem lokalnym i posiadają ekspertów w tej dziedzinie,
- Prowadziły projekt dotyczący tego typu współpracy, mogą udzielić porad lub podzielić się doświadczeniem.
Część tych usług może być odpłatna i zależy od danej organizacji.

* Przy opracowywaniu niniejszego materiału nie natrafiono na dane dotyczące województwa wielkopolskiego.

8. PRZYKŁADY MODELI WSPÓŁPRACY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH Z SAMORZĄDEM LOKALNYM

Poniżej podano linki do tekstów, które opisują przykłady modeli współpracy władz gminy z organizacjami pozarządowymi i uchwał, które je regulują.

serwis www.wspolpraca.ngo.pl - zawiera takie elementy jak:
- Barometr współpracy
- Uchwały samorządu wojewódzkiego (Kujawsko-Pomorskie, Łódzkie, Małopolskie, Pomorskie, Warmińsko-Pomorskie)
- Uchwały samorządu gmin i powiatów (Elbląg, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łęczna, Łódź, Szczecin)

dokumenty, uchwały, rozporządzenia i omówienia modeli współpracy:
Nidzica - omówienie
Gdynia - omówienie
Gdańsk - omówienie
Gdańsk - Uchwała 1999 r.
Tarnów - Uchwała 1999
Tarnów - Wniosek o dotację 2004
Tarnów - Zarządzenie Prezydenta Miasta 2003
Tarnów - Komunikat Prezydenta Miasta 2003