Debata w Senacie RP
"Samorząd terytorialny w państwie i społeczeństwie"
dla uczczenia 20-lecia uchwały o odbudowie samorządu terytorialnego w Polsce

zorganizowana przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej i Kancelarię Senatu RP

30 czerwca 2009 r.

Z okazji 20. rocznicy podjęcia przez odrodzony Senat RP inicjatywy ustawodawczej, dotyczącej odbudowy samorządu terytorialnego w Polsce (29 lipca 1989 rok), odbyła się w Senacie debata "Samorząd terytorialny w państwie i społeczeństwie", zorganizowana przez FRDL i Kancelarię Senatu RP.

Debata miała na celu "odświeżenie" pamięci i refleksję nad historią uchwały o gminnych samorządach, która rozpoczęła jedną z najistotniejszych reform ustrojowych w kraju, stwarzającej podstawy demokracji lokalnej. Spotkanie było także okazją do dyskusji nad rolą samorządu terytorialnego w rozwoju państwa i społeczeństwa w Polsce. Wśród prelegentów znaleźli się autorzy reformy, politycy ją realizujący oraz naukowcy.

Wicemarszałek Senatu RP Marek Ziółkowski witając gości, podkreślił jak ważna dla Senatu RP była inicjatywa ustawodawcza przywracająca samorządne gminy w Polsce. Przypomniał również, iż była to pierwsza inicjatywa odrodzonego w 1989 roku Senatu - To prawdopodobnie najważniejsza reforma ostatniego 20-lecia - mówił wicemarszałek.

Podobnego zdania był premier Tadeusz Mazowiecki, który występował jako pierwszy prelegent. Według niego - reforma samorządowa, obok gospodarczej, miała zasadnicze znaczenie dla rozwoju naszego kraju. Premier przypomniał, że komunistyczne władze nie chciały problematyki samorządu włączyć do obrad Okrągłego Stołu i tylko upór ze strony Solidarności przyczynił się do powstania podstolika omawiającego sprawy samorządu terytorialnego. Tadeusz Mazowiecki mówił także o etapach wprowadzania reformy samorządowej i budowaniu kolejnych jego szczebli. Podkreślił, że dokonywała się wówczas faktyczna dekomunizacja władzy w administracji - poprzez zmianę systemu i kadr. W opinii byłego premiera rząd przygotowując się do reformy wiele spraw musiał przemyśleć i rozwiązać od początku. Na zakończenie, premier pierwszego niekomunistycznego rządu w Polsce, poprosił zgromadzonych o zastanowienie się nad dwoma problemami: Czy samorządy nie są zbyt daleko od społeczeństwa i co zrobić by zwiększyć aktywność obywatelską Polaków.

Prof. Jerzy Regulski, na początku lat 90. pełnomocnik rządu ds. reformy samorządowej, prezes FRDL, przypomniał, że prace nad reaktywowaniem samorządu terytorialnego w Polsce trwały nieprzerwanie od początku lat 80. i prowadzone były przez zespół ludzi w ramach Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN, Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu Warszawskiego. - Dzięki temu polskie gminy są o wiele bardziej samorządne niż w krajach byłego bloku socjalistycznego - podkreślał.
Prezes FRDL uważa, że dzięki temu, iż podczas Okrągłego Stołu podpisano tylko protokół rozbieżności i Solidarność nie miała żadnych zobowiązań wobec byłej władzy - reformę samorządu terytorialnego można było od razu wprowadzać. Przypominam sobie jak wezwał mnie do siebie pan Premier Tadeusz Mazowiecki - wspominał prof. Jerzy Regulski. Powiedział mi wtedy: Chciał Pan samorząd terytorialny to go proszę zrobić.
Prof. Regulski mówił, że pierwszą trudną decyzją, z jaką zmierzyć się musiał pierwszy po wojnie niekomunistyczny rząd, było określenie chronologii: najpierw wybory do władz lokalnych, a potem zmiany systemowe, czy też odwrotnie. Wbrew powszechnym naciskom, zdecydowano najpierw stworzyć nowe struktury, a potem wybrać nowych ludzi. Obawiano się bowiem petryfikacji starego systemu.

Były prezes Trybunału Konstytucyjnego, a w roku 1989 szef Senackiej Komisji Samorządu Terytorialnego Jerzy Stępień podkreślił w swoim wystąpieniu, że zasady, którymi kierowano się tworząc reformę samorządową (m.in. gmina jako wspólnota mieszkańców, gmina jako terytorium, możliwość stanowienia lokalnych przepisów, osobowość prawna oraz przekazywanie środków adekwatnych do zadań) stanowiły fundament dla dalszych prac nad poprawianiem ustroju samorządowego.

W ramach "odświeżania" pamięci, prof. Michał Kulesza, ekspert senackiej komisji samorządu na początku lat 90, ubolewał, że nie uwzględniono wówczas zasady stabilności terytorialnej jako jednej z wartości istotnej dla administracji lokalnej. Jego zdaniem, dzisiaj nawet Trybunał Konstytucyjny nie dostrzega znaczenia tej idei. Według prof. Kuleszy - Wszystko czego nie zrobiliśmy w samorządzie wtedy szwankuje do dziś. Ubolewał nad tym, że "w Polsce nadal dominująca jest kultura cenralistyczna. To widać i słychać w działaniu każdego rządu, ale także samego społeczeństwa". Z drugiej strony współtwórca samorządu terytorialnego w Polsce mówił o jej pozytywnych stronach - Ta reforma jest i nie sprawia kłopotów.

Dr Czesława Rudzka-Lorentz przypomniała, w jaki sposób tworzone były podstawy zasad finansowania odrodzonych samorządów gminnych. Wspominała, że wyposażenie samorządów w środki materialne do realizacji powierzonych im zadań było dużym problemem.

W dyskusji po pierwszej części debaty głos zabrała m.in. Barbara Imiołczyk. Prezes Zarządu FRDL mówiła m.in. o konieczności "odkurzenia" idei społeczeństwa obywatelskiego w samorządach i znaczeniu partycypacji w rozwoju lokalnym .

W drugiej części debaty, poświęconej roli samorządu w rozwoju państwa i społeczeństwa obserwowanej okiem ekspertów prof. Henryk Samsonowicz omówił rolę samorządności w procesie historycznym, podkreślając, że stanowi ona integralny element europejskiego dziedzictwa. Według wybitnego historyka, człowiek dobrze czuje się we wspólnotach: rodzinnych, wyznaniowych, regionalnych. Także budowanie więzi lokalnych, samorządowych pozytywnie przekłada się później na aktywność obywatelską i europejską jego uczestników.

Prof. Edmund Wnuk-Lipiński przedstawił pięć tez na temat socjologicznej funkcji samorządu terytorialnego w Polsce. Szczególne zainteresowanie wśród słuchaczy wzbudziła teza czwarta, według, której - im wyższa jest kultura obywatelska tym samorząd terytorialny jest skuteczniejszy.

Prof. Leon Kieres wskazał natomiast na rosnącą rolę, jaką w strukturach Unii Europejskiej odgrywają samorządy terytorialne. Według niego wszędzie na świecie - podstawową jednostką terytorialną jest gmina, bez względu nazwę jaką przyjmuje w danym kraju. Według byłego prezesa IPN, samorząd odgrywa w Państwie bardzo ważną i interdyscyplinarną rolę.

Debacie towarzyszyła wystawa zdjęć i materiałów archiwalnych udostępnionych przez prof. Jerzego Regulskiego i Senat RP.

Materiały z wystąpień prelegentów i dyskusji będą dostępne na stronie FRDL, po ich opracowaniu i autoryzacji.

Więcej informacji:
Strona Senatu RP


Zapraszamy także do relacji w mediach:

w Polskim Radio Euro:
- Audycja Popołudnik dn. 1.07.2009
- Reportaż filmowy "Zobacz co słychać?"

w Serwisie Samorządowym PAP z dn. 01.07.2009
oraz portalu Gazeta.pl