Relacja z II Kongresu Regionów w Świdnicy (10-12 maja 2011)

Druga już edycja Kongresu Regionów, organizowanego przez wydawnictwo Rignier Axel Springer oraz miasto Świdnica, którego Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej była partnerem merytorycznym, przyciągnęła liczne grono samorządowców, przedstawicieli biznesu i organizacji pozarządowych. Obecni byli także przedstawiciele innych władz publicznych, na czele z Prezydentem RP Bronisławem Komorowskim, który objął wydarzenie patronatem. Założeniem Kongresu jest tworzenie platformy dialogu między środowiskiem samorządowym i biznesowym, a także szeroko rozumianym otoczeniem społecznym.

Prof. Kulesza i prof. Regulski podczas sesji inauguracyjnej

Podczas kilkudziesięciu paneli dyskusyjnych, sesji plenarnych oraz mniej oficjalnych rozmów dyskutowano o zagadnieniach związanych z inwestycjami, rozwojem gospodarczym na poziomie lokalnym, współpracy samorządów z biznesem, funkcjonowaniu administracji, bezpieczeństwie, innowacyjności, kulturze, zagadnieniach społecznych. Nie zabrakło również dyskusji politycznych, skupiających się na trudnych obecnie relacjach samorządów z rządem wynikających z konfliktu z ministrem Jackiem Rostowskim, ale też możliwości przekształcenia Senatu RP w Izbę Samorządową, czy umożliwieniem samorządowcom ubiegania się o mandaty poselskie.

Prezydent Bronisław Komorowski

FRDL na Kongresie

Eksperci Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej odegrali znaczącą rolę w II Kongresie Regionów. Fundacja organizowała cztery dyskusje panelowe, sesję inauguracyjną oraz kolejną sesję plenarną. Współorganizowała kilka innych paneli, a przedstawiciele FRDL pojawiali się również w debatach, których gospodarzami były inne instytucje. Podczas świdnickiej imprezy odbyła się też premiera filmu "Zdarzyło się tylko w Polsce" wyreżyserowanego przez Pawła Kędzierskiego, który przedstawia historię polskiej reformy samorządowej opowiedzianą przede wszystkim przez jej "ojców": prof. Jerzego Regulskiego, prof. Michała Kuleszę oraz Jerzego Stępnia. Profesorowie wzięli też udział w dwóch sesjach plenarnych: inauguracyjnej oraz w debacie zatytułowanej: "Władza centralna a władza samorządowa. Jak jest naprawdę?", poświęconej wciąż niełatwym relacjom między tymi dwoma poziomami władzy publicznej. Podczas Kongresu wielokrotnie podkreślano status samorządu właśnie jako władzy publicznej. Ta pozornie oczywista sprawa wciąż jest przestrzenią występowania niejasności i konfliktów. Legislacyjny nadmiar, przywyknięcie państwa do resortowego paradygmatu władzy i szereg innych problemów ograniczających polską samorządność były omawiane podczas dwóch wspomnianych sesji.


Lekcja z wyborów

Od prawej: Jacek Kwiatkowski, Adam Aduszkiewicz, Wojciech Maziarski, Roman Ciepiela

W sobotę 11 maja odbyły się cztery panele przygotowane przez FRDL. Pierwszy z nich, poświęcony był omówieniu raportu z badań zrealizowanych przez krakowski ośrodek Fundacji - Małopolski Instytut Samorządu Terytorialnego i Administracji. Dokument zatytułowany: "Co nam powiedziały wybory samorządowe w 2010 roku, w 20 lat od wprowadzenia reformy samorządowej? Sukces? Porażka? Normalność?", a raczej zapisane w nim wnioski badawcze był przedmiotem analizy dokonanej przez Adama Aduszkiewicza, Prezesa Zarządu FRDL; Jacka Kwiatkowskiego, Dyrektora Wydziału Programów i Projektów FRDL-MISTiA oraz Romana Ciepielę, Wicemarszałka Województwa Małopolskiego. Moderatorem dyskusji był redaktor naczelny tygodnika "Newsweek" Wojciech Maziarski. Raport, którego publikacja była możliwa dzięki wsparciu TP S.A., ujawnił ważne zjawiska dotyczące polityki samorządowej i wyborów do władz lokalnych. Opierał się na interpretacji statystyk z Państwowej Komisji Wyborczej, ale też na analizie ostatnich wyborów w kontekście dwudziestu lat polskiej samorządności. Badacze ustalili m.in., że wbrew powszechnemu przekonaniu, które potwierdzane jest medialnymi doniesieniami, samorządy nie są skrajnie upartyjnione; w gminach do 20 tysięcy mieszkańców, które stanowiły podstawową kategorię objętą badaniem, przynależność partyjna często nie ma większego znaczenia, a więzi wspólnotowe pozostają najistotniejszym czynnikiem budowania zaufania, również w aspekcie politycznym. Wśród wielu wniosków płynących ze wspomnianego raportu szczególnie istotna wydaje się konkluzja o ogólnym charakterze: z polską samorządnością nie jest źle, bo choć napotyka ona liczne problemy, jako szeroki mechanizm społeczny okazała się sukcesem. Projekt FRDL-MISTiA uwzględniał również podejście mediów do kwestii wyborów samorządowych. Temat ten przewijał się przez wiele dyskusji II Kongresu Regionów. Dariusz Wilczak, publicysta "Newsweeka", który był moderatorem dwóch innych paneli organizowanych przez FRDL zauważył, że w programie kolejnej edycji imprezy powinien znaleźć się oddzielny panel poświęcony temu zagadnieniu.


Władza a samorządy

"Władza a samorządy" to tytuł panelu, w którym uczestniczyli: prof. Michał Kulesza; Bohdan Cybulski, były prezes wrocławskiej RIO; Roman Ciepiela, Wicemarszałek Województwa Małopolskiego; Andrzej Tokarski z Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego. Moderatorką debaty była redaktorka miesięcznika "Forbes" Maria Trepińska. Profesor Kulesza kolejny raz zwrócił uwagę na fakt, że instytucje nadzoru nad samorządami nie mogą działać w sposób, który skutkuje wstrzymywaniem lub spowalnianiem inwestycji i innych pozytywnych przedsięwzięć. Wspomniał też o nieskutecznych prawach, jak ustawa o partnerstwie publiczno-prywatnym, której stosowanie na poziomie lokalnym w praktyce okazuje się bardzo trudne. Roman Ciepiela przypomniał, że na początku funkcjonowania samorządów w III Rzeczpospolitej, działano zgodnie z logiką przyzwolenia na realizację wszelkich zadań odpowiadających na potrzeby publiczne, o ile nie istnieją wyraźne przeszkody ustawowe. Paneliści byli zgodni, że musi nastąpić racjonalny powrót do tej zasady, zapisanej zresztą w artykułach 6 i 7 ustawy o samorządzie gminnym, co wymaga zrozumienia dla prawa i specyfiki działań samorządów przez władze centralne.


Lokalnie i kulturalnie

Od lewej: Dariusz Wilczak, Michał Merczyński, Zina Jarmoszuk

Na zaproszenie Fundacji w Świdnicy pojawili się uczestnicy panelu "Lokalnie i kulturalnie": Zina Jarmoszuk, Dyrektorka Departamentu Mecenatu Państwa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego; Grzegorz Gauden, Dyrektor Instytutu Książki; Michał Merczyński, Dyrektor Narodowego Instytutu Audiowizualnego oraz Rafał Kramza z Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności. Moderatorem był wspomniany wcześniej Dariusz Wilczak, który rozpoczął od nawiązania do postulatów ruchu Obywateli Kultury. Tydzień później środowiska twórcze i premier Donald Tusk podpisali "Pakt dla Kultury", który zobowiązuje państwo do zwiększenia nakładów na kulturę do wysokości minimum jednego procenta budżetu. Jak zauważyli uczestniczący w dyskusji wybitni paneliści, problem z niedofinansowaniem kultury jest głębszy i wymaga poszerzenia współpracy między instytucjami publicznymi, organizacjami pozarządowymi i biznesem. Polityki kulturalnej, w tym jej finansowego aspektu, nie powinno opierać się wyłącznie o luźne, wielostronne ustalenia. Grzegorz Garden przedstawił alarmujące dane dotyczące czytelnictwa w Polsce, które systematycznie spada, lecz tzw. uczestnictwo w kulturze nie powinno być dziś mierzone jedynie za pomocą tradycyjnych parametrów. Obecnie w obręb tego zjawiska wchodzą również praktyki odbiorców treści audiowizualnych dostępnych m.in. w sieci, co podkreślał Michał Merczyński. Przedstawił on też pokrótce plany Narodowego Instytutu Audiowizualnego związane z nadchodzącym okresem prezydencji Polski w Radzie Unii Europejskiej (instytucja ta odpowiada za przygotowanie programu kulturalnego). Rafał Kramza natomiast, opowiedział o Programie Rozwoju Bibliotek realizowanym przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego powołanej przez Polsko-Amerykańską Fundację Wolności. Dzięki funduszom przekazywanym przez Fundację Billa i Meliny Gatesów, FRSI działa na rzecz uczynienia z bibliotek w małych gminach lokalnych centrów życia kulturalnego i wzmacniania więzi społecznych. Działania animacyjne, jak organizacja warsztatów, spotkań, projekcji filmowych pozwalają, często przy bardzo niskich nakładach finansowych, połączyć tradycyjną funkcję bibliotek z ich nowoczesnym potencjałem (biblioteki objęte programem zostały bezpłatnie podłączone do internetu przez TP S.A.).


Decydujemy razem

Kolejna z organizowanych przez FRDL debat nosiła tytuł: "Decydujemy razem". Wzięli w niej udział: prof. Jerzy Regulski, Prezes naszej Fundacji i doradca Prezydenta RP; Marcin Dadel z Rady Pożytku Publicznego; Witold Monkiewicz, Dyrektor Programowy FRDL; Andrzej Ferens z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Wanda Ostrowska, Wiceburmistrzyni Dzierżoniowa. Moderacją zajął się ponownie Dariusz Wilczak z "Newsweeka". Dyskusja dotyczyła wielu zagadnień związanych z partycypacją społeczną, choć pojawiły się również odniesienia do opracowywanego w Kancelarii Prezydenta RP projektu ustawy o wzmocnieniu mieszkańców w samorządzie terytorialnym o współdziałaniu gmin, powiatów i województw oraz zmianie niektórych ustaw do konsultacji społecznych i przed opracowaniem legislacyjnym. Dyskusja pokazała jak szeroko rozumiana jest partycypacja społeczna i jak wiele wyzwań stoi przed samorządami pragnącymi zwiększyć uczestnictwo mieszkańców w procesach podejmowania decyzji. Profesor Jerzy Regulski stwierdził, że celem tej ustawy będzie uspołecznienie samorządów. Jego osiągnięcie będzie możliwe m.in. poprzez uregulowanie i wzmocnienie procedur konsultacji społecznych. Jednak mechanizm ich przeprowadzenia nie powinien być pozbawionym elastyczności instrumentem przedstawionym przez ustawodawcę. Samorządy muszą rozumieć wagę konsultacji i wypracować własne strategie skutecznego włączania społeczności lokalnych w zarządzanie na poziomie lokalnym. Projekt ustawy zakłada również wprowadzenie nowych narzędzi, jak interpelacja obywatelska, czy obywatelska inicjatywa uchwałodawcza. Witold Monkiewicz z FRDL opowiedział o projekcie "Decydujmy Razem", który nasza Fundacja realizuje w ramach szerokiego partnerstwa z kilkoma organizacjami pozarządowymi. Jest to pilotażowy projekt budowania i testowania mechanizmów partycypacji w 108 gminach i powiatach z terenu całej Polski. Paneliści rozmawiali nie tylko o potrzebie intensywniejszego uczestnictwa obywateli w działaniach samorządów, lecz również o metodach monitorowania postępów w partycypacji społecznej oraz barierach, które utrudniają demokratyzację władzy publicznej na poziomie lokalnym.

Prof. Jerzy Regulski

Racja mniejszości

Osoby związane z FRDL pojawiały się również w innych debatach. Jacek Drozda uczestniczył w dyskusji o mniejszościach narodowych i etnicznych w kontekście polityki lokalnej. Swoim rozmówcom, wśród których byli: Anna Marie Franke, Dyrektorka Fundacji dla Porozumienia Europejskiego w Krzyżowej; Jolanta Piotrkowska, Burmistrzyni Giżycka; prof. Jan Waszkiewicz, pierwszy Marszałek Województwa Dolnośląskiego i Hiroki Nukui z firmy NSK Steering Systems Europe, Jacek Drozda zwrócił uwagę na niedoskonałości ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Zgodnie z jej zapisami, wiele grup narodowościowych nie ma szans na uzyskanie statusu mniejszości narodowych, co dotyczy m.in. wielkiej liczby przebywających w Polsce Wietnamczyków. Krzepiący okazał się fakt, że zarówno samorządowi, jak i lokalni aktywiści na Dolnym Śląsku oraz w innych regionach kraju nie spotykają się w swojej codziennej pracy z przejawami ksenofobicznych zachowań, czy dyskryminacyjnej polityki. Zwrócono jednak uwagę na liczne bariery urzędowe związane przede wszystkim z językiem, które utrudniają pracownikom międzynarodowych koncernów, czy migrantom załatwienie wielu spraw. Ożywioną wymianę poglądów wywołała kwestia zasadności eksponowania tożsamości mniejszości na co dzień, nie tylko w ramach przedsięwzięć kulturalnych. Wyczuwalna była pewna obawa przed wykraczaniem poza homogeniczny pod względem struktury narodowo-etnicznej wizerunek Polski. Jednak wymiana argumentów była racjonalna i ciekawa, co pozwala odnaleźć pozytywny aspekt w złożonym dyskursie dotyczącym mniejszości, obcości i odmienności w różnorodnej kulturowo Europie.


Budujące wnioski

Z mikrofonem: prof. Michał Kulesza

II Kongres Regionów w Świdnicy stanowił okazję do przyjrzenia się kondycji polskiej samorządności i oceny jej perspektyw. Te ostatnie wydają się obiecujące, choć obecne napięte stosunki z rządem i polityka władz centralnych wobec lokalnych struktur publicznych może grozić stagnacją i wstrzymaniem oddolnej demokratyzacji. W roku wyborów parlamentarnych takie inicjatywy jak Kongres nabierają ogromnego znaczenia. Przemówienie Prezydenta Bronisława Komorowskiego, który przybył do Świdnicy specjalnie na to wydarzenie dowiodło, że rozumie on wielką misję, jaką mają do spełnienia samorządy i konieczność unormowania ich relacji z władzami państwowymi. Samorządowcy swe podstawowe postulaty dotyczące rozwoju polskiej samorządności spisali w "Karcie Świdnickiej". Opierają się one o cztery fundamentalne zasady: partycypacji, decentralizacji, samostanowienia i solidarności. Ich realizacja zależy od respektowania zarówno pewnych założeń ideowych, przestrzegania odpowiednich praw jak i implementacji skutecznych rozwiązań w zakresie finansowania oraz decyzji politycznych.

Tegoroczny Kongres można uznać za bardzo udane wydarzenie, które zwróciło uwagę na znaczące problemy w funkcjonowaniu samorządów, lecz ujawniło tez ich ogromny potencjał. Jego rozwijanie powinno być udziałem wszystkich poziomów władzy publicznej.